Feeds:
Yazılar
Yorumlar

Posts Tagged ‘Şapka’

İskitlâl Mahkemeleri, 1920 yılında, padişah hükümetinin casuslarına ve Milliyetçi kuvvetlerden artan sayıdaki firarlara karşı hızlı ve etkili bir araç olarak kuruldu. Kurtuluş Savaşı’ndan sonra, bu mahkemeler kaldırıldı, ama Aralık 1923’te halifeyle ilgili bir mektubun yayınlanması üzerine yeni bir İstiklâl Mahkemesi İstanbul’a gönderildi ve Mart 1925’te Takrir-i Sükûn Kanunu’nun kabulünden sonra yeniden iki İstiklâl Mahkemesi kuruldu. Bir tanesi Ankara’da çalışıyordu, öbürü ise Doğu Anadolu’da âsileri yargılamak üzere şehirden şehre dolaşıyordu. Daha sonra aynı yıl içinde fesin kaldırılması gibi kimi reformların uygulanmasında bu mahkemelerden yararlanıldı. Geleneksel başlığın yerine şapkanın konmasını sağlayan ve “şapka kanunu” diye anılan bu yasa, halktan, özellikle Doğu’da ve Doğu Karadeniz’de, büyük tepki gördü. İstiklâl Mahkemeleri, yalnızca 1925 yılında 800 kişiyi mahkûm etti, 70 kişi ölüm cezasına çarptırıldı. Bu mahkemelerce Takrir-i Sükûn Kanunu dolayısıyla toplam 7446 kişi tutuklandı ve 660 kişi idam edildi (kaçanları saymıyoruz). Teoride, İstiklâl Mahkemeleri üyelerini Millet Meclisi kendi üyeleri arasından seçecekti. Uygulamada ise, yalnızca Mustafa Kemal’in çok güvendiği taraftarlarından oluştular, bunları kendisi büyük bir titizlikle seçti. Bu mahkemeler normal hukuksal prosedüre göre davaları yürütmüyorlardı. Sanık, mahkemede, hem hâkim, hem de savcı tarafından sorguya çekiliyordu. Sanığın avukat tutma, tanık çağırma veya mahkeme kararına karşı başka yere başvurma hakkı yoktu. Dahası, mahkemenin verdiği ölüm cezalarını meclis hemen onaylıyordu. (s. 219-220)

Millî Mücadelede İttihatçılık, Erik Jan Zürcher, çev.: Nüzhet Salihoğlu, 2008, İstanbul: İletişim

Read Full Post »

Mazhar Alanson Reklamın neyin reklamı olduğunu hâlâ hatırlayanlar var mıdır? Ben hatırlamıyorum. Oysa, Mazhar Alanson’un bunca medyatikliğine rağmen bana hâlâ garip gelen üslubuyla söylediği o ünlü “Şapkasız çıkmam abi!” cümlesi piknik literatürünün vazgeçilmezleri arasına gireli çok oluyor.

Şapka kanunuyla ilgili webde hedefsizce dolaşırken Steely Dan’in The Royal Scam (1976) albümündeki “The Fez” adlı parçaya rastlamak Mazhar Alanson’un esprisinin künhüne varmak açısından güzel bir tesadüf oldu. Önce şarkıya kulak verelim (Grooveshark yükleyebilirse):

[Wordpress Grooveshark’a izin vermiyor sanırım, şarkı şu adresten dinlenebilir: “The Fez”]

Bütün şarkı boyunca şu sözler tekrarlanıyor:

No I’m never gonna do it without the fez on
Oh no
Thats what I am
Please understand
I wanna be your holy man

Naçizane tercümesi (“Oh no” kısmını geçiyorum):

Hayır, asla fesim takılı olmadan yapmam
Ben böyleyim
Lütfen anla
Senin kutsal erkeğin olmak istiyorum

Alanson, Steely Dan’e nazire yapıyordu, üstelik “fes”in (fez) yerine “şapka”yı koyarak (şapka inkılâbı?) esprisine yeni bir boyut daha katıyordu. Donald Fagen’ın bir söyleşisinde kabul ettiği gibi “fes”ten kasıt prezervatifti. Prezervatifsiz yatağa girmeyeceğini söyleyen kahramanımız fesin “kutsal” anlamına da atıfta bulunarak kur yaptığı hatuna onun “kutsal erkeği” olmak istediğini söylüyordu. Provokatif olduğu söylenebilecek sözlerin Mazhar Alanson’un “kel”ini göstermeme bahanesine dönüşmesi eğlenceli gerçekten.

İşin içine fes ve ABD girince aklıma, ister istemez, William Burroughs, Naked Lunch ve bir dönem ABDli eşcinseller arasında çok moda olan Tunus geliyor. Bilindiği gibi, orijini ne olursa olsun, kara püsküllü kırmızı fesin Osmanlı’ya girişi Tunus üzerindendir. Tunus’un 20. yüzyılın ortalarında ABDli eşcinseller arasında moda olmasının nedeni ise ucuzluğudur (doğru tahmin ettiniz, fuhuştan söz ediyorum). Burroughs’un dumanlı kafayla yazdığı romanda çok belirgin değildir (gerçi romanda hiçbir şey belirgin değildir ya, neyse), ama David Cronenberg uyarlamasında Tunus maceraları geniş yer bulur. Şarkıyla doğrudan bağlantılı olduğunu düşünmesem de…

Tam bu satırları yazarken bağlantıyı buldum. Wikipedia, sen nelere kadirsin! Çok uzak olduğunu düşündüğüm bağlantı bir anda açıklığa kavuştu…

Grubun “Steely Dan” olan adı doğrudan Naked Lunch’a göndermeymiş meğer (“Steely Dan III from Yokohama”). Bu durumda şarkıdaki “fes”in anlam yelpazesi bir anda genişliyor. İlişkinin heteroseksüel bir ilişki olduğundan emin olamıyoruz mesela. Sözlerin betimlediği hikâye ve yazarın fantezisi biraz daha açıklığa kavuşuyor… Şaşırmadığımı söylersem yalan olur.

Mazhar Alanson, şapka, fes, Steely Dan, Beat Kuşağı, Burroughs, Tunus derken benim başım döndü. Bu şarkının (“The Fez”) Randy Newman imzalı “You Can Leave Your Hat On” (Sail Away, 1972) şarkısıyla ilgisini kurmayı meraklı okurun hayalgücüne bırakmak en doğrusu herhalde.

Siz siz olun, şapkasız çıkmayın.

Serpuş Meselesi

Kaynaklar:

Fotoğraf buradan. Mazhar Alanson’un şöyle şapkalı doğru düzgün bir fotoğrafını bulamadım. Bununla idare edeceğiz 🙂

Read Full Post »

Fedora Şapkalı Adam Şapka Kanunu çıkarıldıktan sonra şapkanın dinen caiz olduğuna dair hutbeler okutuluyor, çeşitli yayınlarla şapkanın yararları anlatılmaya çalışılıyor. Halkta şapkaya karşı yerleşmiş bulunan önyargılar değiştirilmeye, özellikle işin dinî boyutu ele alınmaya uğraşılıyor (bkz. s. 62). Bütün tepkiler, doğal olarak, olumlu olmuyor. İlk tepki bir milletvekilinden, Nurettin Paşa’dan geliyor (bkz. s. 89). Cumhuriyet gazetesine göre;

Nurettin Paşa Mecliste hiç ağzını açmayan, varlığı neredeyse unutulacak bir milletvekiliyken, birden ortaya çıkması, şapka aleyhinde takrir vermesi memleketin bazı yerlerinde korkudan sinmiş, uyumuş olan irtica ile bilenenleri canlandırmış, ayaklandırmış, irtica hareketlerini körüklemişti. Gazete, daha da ileri giderek böyle bir kişinin milletin duygularına tercüman olan Millet Meclisinde değil de, İstiklal Mahkemesinde veya zindanda olması gerektiğini söyleyerek, “Şapkayı değil fesi, inkılâbı değil irticayı, ilerlemeyi değil yerinde saymayı” savunan Nurettin Paşa’yı bu milleti temsile layık bulmuyordu. (s. 89)

Cumhuriyet gazetesinin o yıllardan bugüne dek sürdürmekte beis görmediği embedded gazeteciliğinin güzel bir örneği değil mi bu satırlar?

İskilipli Atıf Hoca’nın şapka kanununun kabulünden bir buçuk yıl önce yazdığı Frenk Mukallitliği ve Şapka adlı broşüründen dolayı İstiklâl Mahkemelerinde yargılanıp asılmasından (kitaptan beraat ediyor ama kelleyi kurtaramıyor) başka halkın bu değişikliği hazmetmesi de kolay olmamıştır.

Hükümetin tepesinden gelen giyim-kuşamda yenileşme hareketiyle, halkta da bir takım kıpırdanmalar oldu. Ankara’ya, Valiliklere protesto telgrafları gönderen, hatta istifasını veren memurlara rastlandı. Halkı şapka giymek konusunda, ikna edebilmek için kendi iradesiyle giymeyenlere zorla kabul ettirme yolu izlendi. Kentlere polis köylere de jandarma gönderilerek sokaklarda fes giymiş insanların başlarındaki fesler toplatıldı. Fesi giymekte ısrar edenler cezalandırıldı ya da hapse atıldı. Hatta pazara gelen köylülerin fesleri kafalarından çekilip alındı. Köylüler buna karşı koymalarına rağmen evlerine başı açık dönmemek için yüksek fiyatlara şapka almak zorunda kaldılar. Çünkü başın açık olması düsüncesini utanç verici bir durum olarak değerlendiriyorlardı. (s. 97)

Aktarıldığına göre, Mete Tunçay, şapka inkılabına yönelik tepkilerin İstiklâl Mahkemeleri tarafından sindirilmesi üzerine, gerçekten fese göre daha pahalı olduğu halde kimsede şapkanın pahalı olduğunu söyleyebilecek hâl kalmadığını, çünkü artık sorunun fesi ya da şapkayı değil, onlardan birinin giyileceği kafayı yerinde tutabilmek olduğuna vurgu yapıyor (bkz. s. 100). Bu dönemde sinmek zorunda kalan tepkiler 1950’lerde ortamın biraz yumuşaması üzerine yeniden ortaya çıkacaktı.Serpuş Meselesi

Kaynaklar:

  • Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler, Kamuran Özdemir, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007, Eskişehir

 

Fotoğraf:

Fedora şapkalı bir adam gazete okurken, Fotoğrafçı: Ralph Morse, 24 Şubat 1958, Life (kaynak)

Read Full Post »

1896’da ABD’nin Ohio eyaletinde tiyatroya uzun/ yüksek şapkayla gelen her müşteri için tiyatro yönetimine 2 ilâ 10 dolarlık bir ceza kesilmesine karar verildi. Tiyatro ve opera gibi seyirliklere devasa şapkalarla gelip arka sıralardakilere zor anlar yaşatan müşterileri uyarmayan tiyatro yöneticilerinin karara pek sevinmediği anlaşılıyor. (Kaynak: “Ohio’s Anti-High Hat Law”, New York Times, 6 Nisan 1896)

1925 – 1927 yılları arasında yoğun biçimde çalışan İstiklâl Mahkemeleri Heyeti 1926 Aralık’ında Rize’den Giresun’a gelir. Heyetin mahkeme için seçtiği binanın tiyatro binası olması mânidardır. (Kaynak: Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler, Kamuran Özdemir, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007, Eskişehir, s. 121)

Gustave Flaubert boş bir sayfaya asla yazamazdı. Önce tıpkı bir ressamın renk denemeleri yapması gibi, düşüncelerini kağıda çiziktirirdi. Şayet çalışmaya öğlen başlamışsa, ancak akşama doğru saat beş civarı gerçek anlamda yazmaya başlayabilirdi. Madame Bovary‘yi yazarken çektiği sıkıntıları şöyle anlatıyordu: "Dört saat çalıştıktan sonra tek bir cümleyi bile bitiremedim. Bugün bir satır bile yazamadım, ama yüzlerce deneme yaptım. Ne korkunç bir iş!"

Antik Roma’da köprü inşa etmek oldukça prestijli bir işti, çünkü büyük köprüler kutsal sayılan Tiber Nehri üzerine inşa edilirdi ve yalnızca gerekli saygınlığa sahip olanların bu kutsal varlığı rahatsız etmesine izin verilirdi. Köprü ustalarına (mimar mı demek lâzım?) köprü-kurucu (pons + facere) anlamına gelen pontifex denirdi. Pontifex’in insanları birbirine bağlayan, birleştiren rolünün sembolik anlamı o kadar ilgi gördü ki yüksek din görevlileri ve Julius Caesar “Pontifex Maximus” (En Yüce Köprü-Kurucu) unvanını kullanmaya başladı. Roma İmparatorluğu boyunca imparatorlar Pontifex Maximus unvanını kullanmaya devam ettiler. Bu unvan daha sonra (Papa Damasus I döneminde) Roma Katolik Kilisesi’n geçti. Pontifex Maximus bugün hâlâ Papa’nın unvanları arasındadır. (Kaynak: “Pontifex Maximus”, Wikipedia ve diğer kaynaklar).

Sürekli içen, sürekli parasızlık çeken, nahoş işlerde çalışan ve garson kızlara âşık olan başarısız ama büyük yazarlar kuşağının en büyüklerindendi. Berrak, argoya yaklaşan dili ve Toza Sor ve romanıyla Charles Bukowski fenomenini yaratan yazar oldu. Şeker hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden, iki bacağı kesilen ve son romanını karısına yazdıran Fante’yi son yıllarında hiç yalnız bırakmayan ve onun yazarlığını tekrar gündeme getirmek için büyük uğraş veren Bukowski, günün birinde şöyle diyecekti: "Fante, benim tanrımdır." (John Fante, 8 Nisan 1909 – 8 Mayıs 1983)

Tuzu Biberi

Read Full Post »

Panama Şapkası “Pekiyi” bildiğimiz gibi şapka konusundaki değişikliğin ilk işareti Mustafa Kemal’in Kastamonu seyahati (23 Ağustos – 3 Eylül 1925) sırasında verilmiştir. Şapka kanunu bu geziden yaklaşık 3 ay sonra çıkarılmıştır. Şimdiye kadarki alıntılarda gördüğümüz gibi Osmanlı’nın son yıllarında aydın zümre şapka konusunda bir kafa karşıklığı yaşıyor. Tezde, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının geziden önceki akşam şapka konusunu masaya yatırdıkları aktarılıyor (bkz. s. 44). Bu konuda Mustafa Kemal dahil çok sayıda kişinin oldukça temkinli oldukları görülüyor. Ulema tarafından dinin sembollerinden biri olarak görülen fesin atılıp yerine şapkanın getirilmesinin yol açabileceği infial şapkadan yana olanları ürkütüyor olmalı. Halkın gündelik yaşamına doğrıdan müdahale etmeyi öngören böylesi bir adım kurulmakta olan yeni devletin halk üzerindeki gücünü test etmek açısından elverişli, bir o kadar da riskli görülmüş olmalı.

Mustafa Kemal’in Kastamonu’ya gelişinde ve karşılanması sırasında ilk defa “Panama Şapkası ile görünmesi, halkı başı açık selamlaması üzerine, o sırada Kastamonu Valisi olarak görev yapan Kıbrıslı Fatin Bey ile Kastamonu milletvekili Mehmet ve Ali Rıza Beyler ile bir kısım Kastamonulular, bazı memur ve adliyeciler bunu bir işaret sayarak alelacele terzilere beyaz renkte kumaştan şapkaya benzeyen başlıklar yaptırarak giydiler. (s. 45)

Konu bu dönüşüme yönelik tepkilere gelince işler biraz karışıyor. Zaten öteden beri şapka kullanmaktan yana olanların olayı sevinçle karşıladığını kestirmek güç değil. Yukarıdaki alıntıdan anlaşıldığı üzere şakşakçılar da konu üzerine hiç düşünmemeyi tercih etmişler. Nitekim iki gün sonra Mustafa Kemal Kastamonu’ya geri döndüğünde bütün erkânı şapkalı bulur (bkz. s. 47). Gerek tezde, gerekse genel olarak Kemalist literatürde tepkilerle ilgili ciddi bir tutarsızlık vardır. Şu paragrafa bakalım:

Bu geziden de anlaşılacağı gibi sosyal alanda yapılan bir hareket topluma benimsetilerek uygulandığı için, zor kullanma yoluna gidilmemişti. Devrimin uygulanıp uygulanmaması toplumun vicdanına bırakılmıştı. Gerek Şapka Devrimi, gerekse kendinden sonra yapılacak sosyal devrimlerde uygulama, kanun beklemeden gerçekleşmişti. Halk, kanun nerede diye sormadan, yaptırıma gerek duyulmadan benimsemiş ve uygulamıştı. Toplumun benimsediği hedeflerin karşısına çıkmak isteyenler zorla, baskı ile, şiddetle de olsa yola getirilmişlerdi. (s. 49)

Şapka kanunu çıkar çıkmaz köprünün iki başı ile anayol kavşaklarına yerleştirilen polisler fesleri ve feslileri toplamaya başladılar. (s. 60)

Önce devrimlerin halk tarafından hemencecik, hiçbir baskıya gerek kalmadan benimsendiğini söyleyip ardından tepki gösterenlerin şiddetle bastırıldığını eklemek ne yaman bir çelişkidir?

İşin ilginç yanı, şapka giyilmeye bir şekilde karar verilmiş olmasına karşın giyilen şeye “şapka” demek konusunda hâlâ isteksiz olunması:

Mustafa Kemal’in işareti üzerine şapka konusu gazetelerde de yankı buldu. Birçok gazete “Şemssiperli Serpuş”u çeşitli adlar altında işlediler. Şapka diyebilme konusunda gazeteler ve gazeteciler zorlandığı için birçok yeni kelime icad edildi. Ancak Mustafa Kemal, bu başlığın adının “Şapka” olduğunu belirtmesi üzerine bu konudaki sıkıntılarda giderildi. (s. 60, yazım yanlışları yazara aittir).

Herhalde gazeteciler “Biz nasıl da akıl edemedik, bu yeni kelimeyi hemen, kendiliğimizden benimseyelim” diye düşünmüşlerdir.

Serpuş Meselesi

Kaynaklar:

  • Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler, Kamuran Özdemir, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007, Eskişehir
  • “Şapka ve Kıyafet Kanunu”, Vikipedi

Fotoğraf:

Harry Truman için Stetson tarafından üretilmiş bir Panama Şapkası (kaynak)

Read Full Post »

Kalpaklı Adam Son zamanlarda kafasında kalpakla dolaşan tuhaf adamlar türedi. Bu tuhaf adamların fikir babaları şimdi Silivri’de Ergenekon davasından yargılanıyorlar. Belki 20. yüzyılın başında kafaya takılan takkenin insanın kimliğiyle, kişiliğiyle bir ilgisi olduğunun düşünülmesi normaldi, ama bugün kalpağı bir ideolojik simge haline getirme çabası komik gerçekten. Kalpak II. Meşrutiyet’ten sonra da rağbet gören bir başlık olmuş.

Batı’nın Türkiye üzerendeki etkisi arttıkça “Avrupa görmüşlerde” fese karşı oluşan tepki de şiddetlendi. Çünkü fes geri kalmanın bütün suçlusu olarak görülüyordu. Bundan dolayı, II. Meşrutiyetle beraber Genç Türklerde fesin yerine yeni, ancak şapka olmayan bir başlık koyma çabaları görüldü. 1908 İhtilalcilerinin büyük kısmının başında, Orta Asya’dan Türklerin getirdiği, fakat sonradan yalnız Hıristiyan reayanın kullandığı, 19. yüzyıl ortalarında onların da kafalarından attıkları kalpak vardı. (s. 21)

(Orijinal kaynak: İslâmda Başlık, Orhan Koloğlu, Ankara: TTK Yayınları, 1978, s. 60)

Bu alıntının da sezdirdiği üzere, şapkaya karşı bir tepki var Osmanlı aydınlarında. Festen mutlu değiller, değiştirmek istiyorlar, ama hemen şapkaya da geçemiyorlar. “Şapkalı gâvur” ilan edilme ihtimali bu düşüncelerini yeniden gözden geçirmeye itiyor onları. Şapkayı kimliğinin doğal bir parçası olarak giyebilen Avrupalılara duyulan saygı ve Batılılaşma çabası ile kendi kültürünü inşa etme gayretinin çatışmasını görüyoruz sanırım.

Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i ilhak etmesi fesi tekrar birinci plana çıkardı. Bu olay fesin şapkalılara karşı kinini artırdı. Balkan Savaşları fes-şapka çekişmesine yeni bir gerginlik getirdi. Osmanlı Devleti fes ithalâtının büyük bir kısmı Avusturya’dan yaptığı için, bu mallara boykot ilan edildi. Selanik’e giren Yunan kuvvetlerinin esir Türk erlerinin ve subaylarının feslerine haç işareti çizmeleri veya yapıştırmaları, başlığın bir dini inancın temsilcisi sayılması eğilimini büsbütün kuvvetlendirdi. Hatta bu savaşla ilgilenen Hindistan Müslümanları arasında, fesi dini nitelik sayan inancın kökleşmesine yol açtı. Bu yıllarda da yabancılarla yapılan anlaşmalara “fes giyme” şartı konmaya devam etti. (s. 22)

(Orijinal kaynak: İslâmda Başlık, Orhan Koloğlu, Ankara: TTK Yayınları, 1978, s. 63-64)

Dün şapka, bugün türban… Kafaya takmaya seviyoruz. Yapılan iş anlaşmalarında yabancıların fes takmasını zorunlu kılarak geleneksel kafa karışıklığı bir kez daha dünya aleme gösteriliyor. Bir başka kafa karışıklığı da kafaya takılan şeyin adıyla ilgili:

Kurtuluş Savaşı ortamında hava tümüyle şapkanın aleyhineydi. Halk
arasında kötülük yapan bir Hıristiyan “gâvur”, çok kötüsü ise “şapkalı gâvur”du. Şapka konusunda bir fikir birliği yoktu. Şapkadan yana olanlar sakınarak gidilmesini öneriyorlardı. Halkın tepkisi dikkate alınarak “alıştırma süresi” kabul edilmeli, önce bazı kimseler şapka giymeli, saldıranları polis önlemeli, şapka giyme özgürlüğü anlatılmalıydı. Ordunun kullandığı “Enveriye” adlı başlık katılaştırılmalı, sonra devlet memurlarına zorunlu tutulmalı böylece 3–5 yıl sonra şapka yerleşebilirdi. Ayrıca şapka adı kullanılmamalı, “Siper-i Şemsli Serpuş”, yani güneş siperli başlık adı verilmeliydi. (s. 23)

(Orijinal kaynak: İslâmda Başlık, Orhan Koloğlu, Ankara: TTK Yayınları, 1978, s. 79-80)

“Şapka takalım, ama adına başka bir şey diyelim, belki millet anlamaz.” Bunun adı aşağılık kompleksi değilse nedir Allah aşkına?

Serpuş Meselesi

Kaynaklar:

  • Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler, Kamuran Özdemir, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007, Eskişehir

Fotoğraf:

Kalpaklı bir adamın silüeti, Fotoğrafçı: Ted Thai, Mart 1990, Life (kaynak)

Read Full Post »

Anita Ekberg Şapka İnkılâbı, bütün inkılâplar arasında en çok tepki göreniydi. Bunun nedenini resmî tarih, her türlü muhalefet durumunda yaptığı gibi, “irtica” ile açıklar. Onlara göre “Bir takım gericiler şapkayı bahane ederek halkın din duygusunu sömürmüş, ilerici atılımlara engel olmaya çabalamışlardır.” Meseleyi bu basitlikte görmek isteyenler şapka inkılâbının aslında halk tarafından olumlu ya da olumsuz bir tepki verilebilecek tek inkılâp olduğunu göz ardı ederler.

Saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, halifeliğin kaldırılması, Ankara’nın başkent olması, kadın erkek eşitliğinin kanuna bağlanması, lâkap ve ünvanları kaldırılması, soyadı kanunu, tevhid-i tedrisat, harf inkılâbı, vb. Bunların hiçbirinin halkın günlük yaşantısında bir etkisi yoktur zaten. Şapka kanunu, halkın günlük yaşantısına doğrudan müdahale eden tek inkılâptır. Başkentin İstanbul’dan Ankara’ya taşınmasının Kastamonulu köylü üzerinde ne etkisi olabilir? Oysa şapka kanunu sosyal hayata müdahale etme biçimi dolayısıyla aslında bütün inkılâpların test alanı işlevi görmüştür. Bu anlamda öngördüğü değişiklik açısından önemsiz ama halkın tepkisini ölçmede kesin sonuç vermesi bakımından önemli bir adımdır. Kamuran Özdemir tarafından hazırlanmış Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler başlıklı tez bu nedenle ilgimi çekti. Bu tezden hareketle bir iki kelam etmeye çalışalım.

Yumuşak bir giriş yapalım. Özdemir, Orhan Koloğlu’ndan aktarıyor:

Fesi Türkiye sınırları içinde kaldıracak olan Atatürk’ün fese karşı tepki geliştirmesine sebep olan olaylar 1908 ile 1913 arasında meydana geldi. Bu olayların ilki Mustafa Kemal’i, Trablus’a götüren vapurun Sicilya’ya uğramasıyla yaşandı. Mola sırasında açık fayton kiralayıp şehri dolasmaya çıkan Mustafa Kemal, mahalle çocuklarının “fesli yabancı”yı limon kabuğuna tutmasıyla karşılaştı. Bu olaya tepkisini şöyle dile getirmişti: “Sicilyalı çocukların terbiyesizliğine değil, neden böyle yabani bir başlığa esir olduğuma kızmıştım.” İkinci olay ise Fransa’da Pikardi askeri manevraları sırasında yaşandı. Her ülkeden gelen subayların tartışmaları sırasında Mustafa Kemal genellikle Avrupalı uzmanların savunduğunun aksi bir tezi savundu. Dinleyiciler bu sözlere dudak büktüler. Oysa iddianın doğruluğu ertesi gün manevraların gelişmesiyle ortaya çıktı. O zaman bir yabancı albay bu dudak bükmenin nedenini şöyle açıkladı: “Sizin görüşünüzün doğru olduğu dün akşamdan belliydi. Fakat… ne diye bu tuhaf başlığı giyersiniz? Başınızda bu oldukça kafanıza kimse itibar etmez.” (s. 20)

(Orijinal kaynak: İslâmda Başlık, Orhan Koloğlu, Ankara: TTK Yayınları, 1978, s. 58)

Gülmeden okumak kolay değil bu satırları. Gülümseten bir alıntı daha:

Hüseyin Cahit Yalçın da anılarında, Avusturya’da (1908 yılında) okul
çocuklarının kendisiyle Cavit Bey’i sokakta fesle görünce “pek şaşılacak bir manzaraya rastlamışlar gibi haykırarak, birbirlerine haber verdikleri”ni anlatmıştı. Hüseyin Cahit, 31 Mart Olayı nedeniyle Türkiye’den kaçabilmek üzere vapura binebilmek için şapka giydiğini, ancak Romanya’ya iner inmez kafasına yeniden fes geçirdiğini de anlatmıştı. Bu olayın en önemli yanı 20. yüzyıl başında Osmanlı toprakları içinde bir dokunulmazlık sağlayabilmek için şapkadan medet umulması ve şapkanın simgelediği yabancı güce kimsenin gücünün yetmeyeceğine inanılmasıydı. (s. 21)

(Orijinal kaynak: İslâmda Başlık, Orhan Koloğlu, Ankara: TTK Yayınları, 1978, s. 59)

Anlaşılan o ki, bu serpuş meselesi o dönemde Osmanlı aydın zümresinde bayağı önemli bir konu haline gelmiş. Kafasında şapkayla dolaşanın ahali karşısında dokunulmazlık kazanması da hasta adamın hastalığının derecesi hakkında fikir veriyor.

Serpuş Meselesi

Kaynaklar:

  • Atatürk Devrimleri, Vikipedi
  • Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler, Kamuran Özdemir, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007, Eskişehir

Fotoğraf:

Malmölü İsveç Güzeli Anita Ekberg. Modellik imkanlarını değerlendirmek üzere ziyaret ettiği ABD’de yüz hatlarını ve gözlerini vurgulayan bir şapkayı denerken. Fotoğrafçı: Lisa Larsen, Ekim 1951, Life arşivinden (kaynak)

Read Full Post »