İlerleme Nedir, Ne Değildir?

Bu aşamada başka birçok kavram gibi, çok sık kullanılan; ama gerçekten ne olduğu, ya da olması gerektiği hakkında bilinç açıklığı bulunmayan ilerleme kavramı üzerinde durmak yararlı olabilir. Gerçekleştirilen bir şeyin ilerici sayılmasının kriteri ne olmalıdır? Örneğin bir ülkede iktidarda olan bağnaz bir diktatörlük, fabrikaların sayısını iki kat, tren yollarının uzunluğunu üç kat, havaalanı sayısını dört kat, okula giden öğrenci sayısını beş kat, ihracatı altı kat, ithalatı yedi kat, polis sayısını sekiz kat, savcı ve hakim sayısını dokuz kat, asker sayısını on kat artırdığında, (…) bunlar ‘ilerici’ sayılacak mıdır? Üretimi, ihracatı, okul sayısını kim neden artırmak istiyor? Bir sömürge yönetimi, kendi metropolüne (anavatan densin) ihraç edilmek üzere, sömürgesindeki pamuk üretimini 15 kat, maden üretimini (istihracını) 30 kat artırıp, bunları taşımak için demiryolu şebekesi ve liman inşa ettiğinde, bütün bunlar sömürge halkı için ‘ilerleme’ sayılacak mıdır? Daha sonra söz konusu sömürge ‘bağımsızlığını kazandığında’, aynı şeyler ‘kendi’ yönetici sınıfı (milliyetçi iktidar) tarafından yapıldığında değişen bir şey olur mu? Aynı şekilde, sömürgesindeki insanların sömürgecilere özenip, giyim-kuşam, yeme-içme, düşünce tarzlarını sömürgeci ülkedekine benzetmesi, onu taklit etmesi bir ‘ilericilik’ göstergesi sayılabilir mi? Bir ülkeyi ‘modernleştiren’ diktatör, bu yaptıklarından dolayı ‘ilerici diktatör mü’ sayılacaktır? Diktatörleri, biri ilerici diğeri gerici diye ayırmak ‘isabetli midir’… Aydın despot kavramı, itibar edilmesi gereken bir kavram mıdır? Aydın ve despot, diktatör ve ilerici kavramlarını yan yana getirip, bunlardan bir ‘anlam’ bütünlüğü çıkarmak bilimsel kriterler karşısında bir değer taşır mı?

Söz kounsu modernleşme kimin için ne anlama geliyor sorusu sorulmadığı sürece, kavram ve kafa karışıklığının önünü almak mümkün değildir. Bu durumda, sömürgeci-emperyalist devletlerin ünlü uygarlaştırıcı misyon retoriği de haklılık kazanır. Bir ülkedeki mekanik gelişmeler, örneğin fabrikalar kurulması (kimi maddi gelişmeler densin), okul ve öğrenci sayısının, çimento ve çelik üretiminin artması ilericilik sayılırsa ve başka bir kritere gönderme yapılmazsa, pekâlâ sömürgecilik ve emperyalizmin ortaya çıkardığı sonuçlar da kolaylıkla ilerici sayılabilir… Bir toplumda etik-moral-tarihsel değerlere gönderme yapmayan bilimsel ve teknik birikimin artması, ilericilik sayılabilir mi? Eğer herhangi bir gelişme, insanların özgürlüğünü, insan kişiliğinin bağımsız gelişmesini, bireyin özerklik ve özgür eylem alanını genişletip, önünü açıyorsa, ancak orada gerçek anlamda ilerlemeden söz edilebilir. (s. 322-323)

Yediyüz, Osmanlı Beyliğinden 28 Şubat’a: Bir Devlet Geleneğinin Anatomisi, Fikret Başkaya, 2007, Ankara: Maki Basın Yayın